W Spalskich Lasach, nieopodal Tomaszowa Mazowieckiego, od prawie 90 lat funkcjonuje jeden z najstarszych ośrodków hodowli żubrów w Polsce. Miejsce to ma nietypową historię – zaczęło się od bizonów podarowanych polskiemu prezydentowi przez kanadyjską Polonię, a dziś prowadzi hodowlę zachowawczą naszych rodzimych żubrów nizinnych. Ośrodek w Smardzewicach to kawałek dzikiej natury schowany w lesie, gdzie na 72 hektarach można zobaczyć największe ssaki Europy z bezpiecznej odległości.
Warto wiedzieć, że placówka przechodziła w ostatnich latach gruntowną renowację i mogą występować przerwy w udostępnianiu dla turystów. Przed wizytą najlepiej skontaktować się telefonicznie, by upewnić się, że ośrodek jest otwarty.
- imponujące żubry nizinne
- historia od bizonów do żubrów
- drewniany taras widokowy
- piękne tereny Spalskich Lasów
- renowacja ośrodka z nowymi atrakcjami
Historia od bizonów do żubrów – jak prezydencki dar stał się ośrodkiem hodowlanym
Całą historię zaczęły cztery bizony. W 1934 roku Polonia kanadyjska postanowiła obdarować prezydenta Ignacego Mościckiego tymi zwierzętami, wiedząc o jego pasji do przyrody i łowiectwa. Mościcki regularnie spędzał czas w Lasach Spalskich, zatrzymując się w prezydenckiej rezydencji w niedalekiej Spale. Otrzymując prezent, zaproponował umieszczenie bizonów w Smardzewicach, gdzie już istniała prezydencka zajęczarnia.
Tak w latach 1935-1936 powstał zwierzyniec, początkowo nazywany „Zwierzyńcem Spała” lub „Zwierzyńcem bizonów”. Hodowano tu nie tylko bizony, ale też żubry i żubro-bizony – mieszańce obu gatunków. Z tamtych czasów zachowała się wieża obserwacyjna, z której prezydent Mościcki spoglądał na swoje bizony, a także główna brama wjazdowa, stróżówka i mała dzwonnica.
Wojna położyła kres tej działalności. Niemcy zlikwidowali zwierzyniec, a zwierzęta wywieźli do Rzeszy. Po zakończeniu działań wojennych przez prawie trzy lata ośrodek służył jako „sierociniec” dla zwierzyny płowej. Dopiero w 1949 roku wznowiono hodowlę, sprowadzając żubry z Pszczyny i Niepołomic.
Prawdziwy przełom nastąpił w 1973 roku, kiedy urodziły się pierwsze cielęta żubrów nizinnych – byczki Poraj i Poplon. Po raz pierwszy w Księdze Rodowodowej Żubrów w rubryce hodowca wpisano Smardzewice.
Od tego momentu ośrodek zaczął pełnić faktyczne funkcje hodowlane. W 1976 roku przekazano go pod zarząd Kampinoskiego Parku Narodowego i nadano obecną nazwę – Ośrodek Hodowli Żubrów w Smardzewicach. W 1995 roku hodowla została uznana za najlepszą hodowlę zamkniętą żubrów w Polsce. Dwa lata później, z okazji 60-lecia istnienia, ośrodkowi nadano imię prezydenta Ignacego Mościckiego.
Co można zobaczyć w ośrodku
Główną atrakcją jest zagroda ekspozycyjna z żubrami nizinnymi, zwanymi też białowieskimi. To nasza rodzima linia genetyczna – te same zwierzęta, które żyją na wolności w Puszczy Białowieskiej czy Bieszczadach. Żubry to imponujące stworzenia, osiągające od 440 do 920 kg wagi. Charakteryzują się płowobrunatną sierścią, z przodu dłuższą i gęstszą, z tyłu krótszą.
Do obserwacji zwierząt służy drewniany taras widokowy, zbudowany w 2002 roku przy zagrodzie pokazowej. Stamtąd można spokojnie przyglądać się żubrzącej rodzinie w jej codziennych zajęciach. Zagroda nie przypomina typowego zoo – to raczej kameralne miejsce z niewielkim wybiegiem, tablicami informacyjnymi i wiatą z ławeczkami dla odwiedzających.
Samo dotarcie do zagrody to część atrakcji. Od parkingu prowadzi śródleśna ścieżka dydaktyczna o długości około 2,8-3,5 km (źródła podają różne wartości). Obowiązuje zakaz wjazdu pojazdów mechanicznych, więc trzeba iść pieszo. Po drodze ustawiono stanowiska do odpoczynku z tablicami informacyjnymi – można się dowiedzieć między innymi o rosnących tu dębach czy funkcjach krzewów w ekosystemie leśnym.
Dla tych, którzy nie czują się na siłach na pieszą wycieczkę, przy parkingu można wynająć bryczkę za 10 złotych od osoby.
Ośrodek hodowli żubrów w Smardzewicach – dla kogo to miejsce
To dobra propozycja dla rodzin z dziećmi, które chcą pokazać potomstwu prawdziwe dzikie zwierzęta w naturalnym otoczeniu. Spacer leśną ścieżką, obserwacja potężnych ssaków z tarasu – to wszystko działa na wyobraźnię dzieciaków lepiej niż wiele miejskich zoo.
Miejsce spodoba się też miłośnikom przyrody i osobom szukającym spokojnego kontaktu z naturą. Nie ma tu tłumów, hałasu ani rozrywkowych atrakcji – jest las, cisza i możliwość zobaczenia zwierząt, które jeszcze kilkadziesiąt lat temu były na skraju wyginięcia.
Warto pamiętać, że to przede wszystkim ośrodek hodowlany i naukowy, nie park rozrywki. Jego podstawowa rola to ochrona gatunkowa żubra – gatunku objętego ochroną ścisłą, wymienionego w Konwencji Berneńskiej i Dyrektywie Siedliskowej. Żubry z Smardzewic pełnią rolę rezerwy genetycznej i źródła zwierząt dla innych hodowli.
Ciekawostki o ośrodku i żubrach
Ośrodek w Smardzewicach to jeden z zaledwie siedmiu ośrodków hodowli żubrów w Polsce. Pozostałe znajdują się w Międzyzdrojach, Sycowicach, Gołuchowie, Pszczynie, Niepołomicach i Białowieży.
Co ciekawe, teren ośrodka o powierzchni 72,4 ha (niektóre źródła podają 56 ha części ekspozycyjnej) stanowi terytorialnie fragment Kampinoskiego Parku Narodowego, mimo że znajduje się w województwie łódzkim, daleko od głównej części parku. To jedyny taki przypadek – można powiedzieć, że w regionie łódzkim też mamy kawałek parku narodowego.
Ośrodek leży w strefie ochronnej Spalskiego Parku Krajobrazowego, w kompleksie Lasów Spalskich, które od zawsze były ulubionym miejscem polityków i arystokracji. To właśnie tu znajdowała się rezydencja prezydentów II Rzeczypospolitej.
Żubr europejski to największy ssak lądowy Europy. W latach 20. XX wieku gatunek był praktycznie wymarły – na wolności nie żył ani jeden osobnik. Wszystkie dzisiejsze żubry pochodzą od zaledwie 12 zwierząt, które przetrwały w ogrodach zoologicznych i prywatnych hodowlach.
Dzięki międzynarodowemu programowi ochrony udało się odbudować populację. Dziś na wolności w Polsce żyje około 2000 żubrów – w Puszczy Białowieskiej, Boreckiej, Knyszyńskiej, Bieszczadach i w stadzie Zachodniopomorskim. Ośrodki hodowlane jak ten w Smardzewicach odgrywają kluczową rolę w utrzymaniu różnorodności genetycznej gatunku.
Jak dojechać do ośrodka hodowli żubrów
Ośrodek znajduje się w Smardzewicach, małej miejscowości w okolicy Piotrkowa Trybunalskiego i Tomaszowa Mazowieckiego, nad Zalewem Sulejowskim. Adres: ul. Tomanka 9, 97-213 Smardzewice. Dojazd jest dobrze oznakowany tablicami kierującymi do ośrodka.
Z Piotrkowa Trybunalskiego dzieli go około 7 km, z Łodzi około 60 km. Dojazd możliwy jest tylko samochodem – na miejscu znajduje się parking. Stamtąd trzeba przejść pieszo około 2,8-3,5 km leśną ścieżką do zagrody pokazowej, lub skorzystać z bryczki.
Na zwiedzanie warto przeznaczyć około 2-3 godzin, licząc spacer tam i z powrotem oraz czas na obserwację żubrów.
Godziny otwarcia i ceny biletów
Godziny otwarcia:
- Poniedziałek, środa-piątek: 9:00-15:00
- Weekendy (sobota-niedziela): 11:00-15:00
- We wtorki ośrodek jest nieczynny
- W sezonie letnim (zazwyczaj od maja do września) godziny są wydłużone: 9:00-16:00 w dni powszednie, 11:00-18:00 w weekendy
Ceny biletów:
- Bilet normalny: 4 zł
- Bilet ulgowy: 2 zł
- Bilet rodzinny: 2 zł od osoby
- Przejazd bryczką: 10 zł od osoby
Kontakt:
Telefon: (44) 710 86 20
Strona: www.kampinoski-pn.gov.pl
Ważna informacja: Ośrodek przechodził w ostatnich latach gruntowną renowację finansowaną przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska (ponad 1,17 mln zł). Prace obejmowały remont bramy wjazdowej, tarasu widokowego, budynków gospodarczych, wybiegów hodowlanych i infrastruktury. W związku z tym mogą występować przerwy w udostępnianiu obiektu dla turystów. Przed planowaną wizytą warto zadzwonić i upewnić się, że ośrodek jest otwarty i żubry są obecne w zagrodzie pokazowej.