W dolinie Pilicy, na skraju Tomaszowa Mazowieckiego, woda wytryskująca ze spękanych wapieni jurajskich tworzy baseny w odcieniach błękitu i zieleni. Niebieskie Źródła to rezerwat chroniący wywierzyska krasowe – zjawisko rzadkie na nizinach, znacznie częstsze w górach. Miejsce przyciąga rodziny z dziećmi, fotografów polujących na idealne światło i mieszkańców okolicy szukających spokoju po pracy.
Woda ma tu temperaturę około 9 stopni Celsjusza przez cały rok i nigdy nie zamarza. To sprawia, że zimą można obserwować ptaki, które zostają tu zamiast lecieć na południe.
- zmieniające się kolory wody
- miniaturowe piaskowe gejzery
- idealne miejsce dla fotografów
- bogata historia i tradycja
- spokój i cisza w naturze
Wywierzyska krasowe – skąd się biorą niebieskie odcienie
Charakterystyczne zabarwienie wody to efekt gry światła. Czysta woda ze źródeł pochłania promienie czerwone, przepuszczając natomiast te odbite od białego, piaszczystego dna – niebieskie i zielone. Przez to kolor zmienia się w ciągu dnia, zależnie od tego czy świeci słońce, jest pochmurno, pada deszcz czy unosi się mgła. Rano woda może być intensywnie turkusowa, po południu bardziej zielonkawa, a wieczorem przybierać stalowy odcień.
Na dnie basenów widać pulsujące piaskowe gejzery – woda wydobywająca się pod ciśnieniem podrzuca drobinki piasku, tworząc miniaturowe fontanny. Przejrzystość sięga nawet 2,5 metra głębokości, więc gdy kaczka zanurkuje, dokładnie widać gdzie płynie pod wodą i kiedy wypłynie.
Niebieskie Źródła znane były już w XVIII wieku. Przez lata nazywano je Modrym Stokiem, Modrymi Wodami czy Błękitną Wodą. W połowie XVIII wieku przy ujściu źródeł stał młyn, a później karczma Utrata – od nazwiska młynarza.
Historia miejsca – od carskich wizyt do rezerwatu
W XIX wieku Niebieskie Źródła stały się celem niedzielnych wypraw mieszkańców Tomaszowa, którzy przeprawiali się przez Pilicę łodzią lub promem. W 1892 roku źródła zostały oficjalnie zarejestrowane w Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego. Miejsce odwiedzali dostojnicy – w październiku 1901 roku podziwiał je car Mikołaj II, a w latach międzywojennych bywali tu marszałek Józef Piłsudski oraz prezydenci Stanisław Wojciechowski i Ignacy Mościcki.
Woda ze źródeł była na tyle czysta, że aż do lat 40. XX wieku dostarczano ją do sporej części miasta. W 1928 roku uznano Niebieskie Źródła za zabytek przyrody. Osiem lat później przeprowadzono prace zmieniające krajobraz wywierzyska – wykopano kanały i utworzono sztuczne wyspy, które do dziś noszą nazwy: Wyspa Samotnego Modrzewia, Wyspa Kacząt i Wyspa Płaczących Wierzb. Status rezerwatu przyrody miejsce otrzymało w 1961 roku.
Niebieskie Źródła zasilane są między innymi przez rzekę Ginącą, która znika w ponorze krasowym w odległości 5 km od Tomaszowa. Potwierdzono to eksperymentem z barwnikiem – fluorosceina wprowadzona do Ginącej pojawiła się w Niebieskich Źródłach po przeciwnej stronie Pilicy.
Co zobaczysz w rezerwacie
Rezerwat zajmuje prawie 29 hektarów, ale jego sercem są baseny wodne o powierzchni 0,8 hektara z bijącymi źródłami. Od wejścia do głównych wywierzysk prowadzi wygodna ścieżka – spacerkiem idzie się około 15-20 minut, w zależności od tego jak często zatrzymujesz się na zdjęcia. A pokusa jest spora, zwłaszcza gdy światło przedziera się przez gałęzie drzew i tworzy smugi nad wodą.
Przez teren rezerwatu poprowadzono przyrodniczą ścieżkę dydaktyczną z tablicami informacyjnymi. Są ławeczki, alejki i mnóstwo punktów widokowych nad wodą. Latem może być sporo komarów – takie już są wilgotne tereny. Warto mieć przy sobie repelent.
Ptaki, rośliny i inne mieszkańcy rezerwatu
Rezerwat to ostoja około 75 gatunków ptaków. Najliczniejsze są kaczki krzyżówki, czernice i łabędzie nieme, ale można tu spotkać także rzadsze gatunki – barwnego zimorodka, remiza, ohara, gila czy krętogłowa. Zimą, gdy woda nie zamarza, wiele ptaków zostaje tu na zimowanie. Nad wodą i na drzewach widać też czaple – siedzą wysoko na gniazdach i obserwują okolicę.
Na terenie rezerwatu rośnie prawie 400 gatunków roślin naczyniowych, choć trzy czwarte z nich to gatunki pospolite. Do rzadkości należą: wierzba czarniawa, rzeżucha niecierpkowa, turówka wonna, grzybienie białe oraz paprocie – nasięźrzał pospolity i nerecznica grzebieniasta. Roślinność wodna jest natomiast uboga, co wynika z niskiej temperatury wody w wywierzyskach. W wodzie żyją okonie, szczupaki i płocie.
Dla kogo jest to miejsce
Niebieskie Źródła sprawdzają się jako cel spaceru dla rodzin z dziećmi – trasa jest krótka, łatwa, a dzieci fascynują się pulsującymi piaskowymi gejzerami i kaczkami pływającymi w przezroczystej wodzie. Ornitolodzy znajdą tu ciekawy teren do obserwacji ptaków, zwłaszcza w okresie zimowym. Fotografowie przyjeżdżają tu o różnych porach dnia, by uchwycić zmieniające się odcienie wody.
Miejsce jest dostępne dla osób niepełnosprawnych. Tomaszowianie traktują rezerwat jako oazę ciszy w granicach miasta – przyjeżdżają tu po pracy, wieczorami, by odsapnąć i posłuchać śpiewu ptaków. Choć wokół toczy się miejskie życie, na terenie rezerwatu łatwo zapomnieć o codzienności.
Rezerwat Niebieskie Źródła leży w otulinie Sulejowskiego Parku Krajobrazowego. W pobliżu znajduje się Skansen Rzeki Pilicy i Podziemna Trasa Turystyczna Groty Nagórzyckie – warto połączyć zwiedzanie tych miejsc w jeden dzień.
Kiedy najlepiej odwiedzić Niebieskie Źródła
Każda pora roku ma tu swój urok. Wiosną budzą się rośliny i wracają ptaki, latem las daje cień i ochłodę, jesienią liście odbijają się w wodzie tworząc dodatkowe kolory, a zimą można obserwować ptaki zimujące przy niezamarzającej wodzie. Jeśli zależy ci na najintensywniejszych odcieniach błękitu, wybierz słoneczny dzień i przyjedź przed południem lub pod wieczór – wtedy światło pada pod kątem i kolory są najbardziej nasycone.
Warto odwiedzić rezerwat w różnych warunkach pogodowych. W mglisty poranek czy wieczór miejsce przybiera niemal baśniowy klimat – para unosi się nad wodą, a promienie słońca tworzą smugi między drzewami.
Informacje praktyczne – dojazd, parking, godziny otwarcia
Wejście do rezerwatu znajduje się przy ulicy Modrzewskiego, za mostem na rzece Pilicy, naprzeciwko Skansenu Rzeki Pilicy. Rezerwat jest czynny całodobowo przez cały rok, a wstęp jest bezpłatny. Parking wspólny ze Skansenem Rzeki Pilicy – płatny, ale opłata niewielka.
Z dworca kolejowego w Tomaszowie Mazowieckim dojeżdża autobus numer 9 w kierunku Białobrzegów. Wysiadka na przystanku Modrzewskiego Niebieskie Źródła. Z Łodzi pociągiem osobowym jedzie się niecałą godzinę, z Krakowa około 2,5 godziny.
Na sam spacer wokół wywierzysk wystarczy około 30-45 minut, ale jeśli chcesz posiedzieć, poobserwować ptaki i pofotografować, zaplanuj godzinę lub półtorej. Można połączyć wizytę z przejściem ścieżką wzdłuż Pilicy w stronę Małych Grot – niewielkich jaskiń ukrytych za drzewami przy plaży nad rzeką. Ścieżka nadaje się też na nordic walking i wycieczki rowerowe.