Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim mieści się w klasycystycznym pałacu z początku XIX wieku, który sam w sobie jest częścią ekspozycji. To miejsce, gdzie historia lokalnego przemysłu włókienniczego spotyka się z codziennym życiem dawnej wsi, a w piwnicach można natknąć się na niemiecki transporter opancerzony wyłowiony z Pilicy. Nie trzeba być pasjonatem historii, żeby docenić to muzeum – wystarczy ciekawość, jak wyglądało życie w tym regionie przez ostatnie dwieście lat.
- klasycystyczny pałac z XIX wieku
- unikalne wystawy o historii regionu
- rekonstrukcje wnętrz pałacowych
- widoki z wieży na miasto
- etnograficzna podróż przez życie wsi
Pałac Ostrowskich – siedziba muzeum z charakterem
Budynek powstał w latach 1810-1830 jako letnia rezydencja hrabiego Antoniego Ostrowskiego, założyciela Tomaszowa Mazowieckiego. Początkowo był parterowy z trzypiętrową wieżą, później dobudowano oranżerię. Styl klasycystyczny z romantycznym akcentem – wieża widoczna z daleka zapowiada, że to nie zwykły budynek.
Historia pałacu to kawałek polskiej historii w pigułce. Po powstaniu listopadowym, w którym Ostrowski brał udział, carski rząd odebrał rodzinie majątek. Dopiero w 1856 roku syn Antoniego, Stanisław, zdołał odkupić pałac. W 1950 roku podjęto decyzję o umieszczeniu w nim muzeum, ale prace remontowe trwały aż do 1968 roku. Pierwszą stałą wystawę otwarto rok później.
Warto wspiąć się po krętych schodach na wieżę – widok z góry pokazuje układ miasta i okolic. To niewielki wysiłek, ale perspektywa z wysokości dodaje kontekstu do tego, co zobaczy się w salach wystawowych.
Co można zobaczyć w muzealnych salach
Muzeum prowadzi cztery stałe wystawy tematyczne. Każda z nich opowiada inną historię tego regionu.
Wystawa historyczna dzieli się na kilka części. Pierwsza pokazuje przemianę Tomaszowa z małej osady górniczo-hutniczej w potężny ośrodek przemysłu włókienniczego. Są tu kontrakty z 1827 roku podpisane między Ostrowskim a niemieckimi tkaczami, którzy osiedlali się w mieście, oraz litografia z około 1830 roku przedstawiająca najstarszy widok Tomaszowa. Druga część poświęcona jest udziałowi mieszkańców miasta w powstaniach narodowych i wojnach światowych – od powstania listopadowego po II wojnę światową.
Wystawa etnograficzna to podróż przez rok z życia wsi tomaszowskiej na przełomie XIX i XX wieku. Ekspozycja ułożona chronologicznie – od wiosny do zimy – pokazuje stroje ludowe, przedmioty codziennego użytku, narzędzia rolnicze oraz rękodzieło. Można tu zobaczyć, jak wyglądały święta, prace polowe czy obrzędy rodzinne.
Ekspozycja archeologiczna prezentuje obrządki pogrzebowe praktykowane w dolinie Pilicy od II tysiąclecia p.n.e. po II wiek n.e. Ukazano pochówki charakterystyczne dla kultur: trzcinieckiej, łużyckiej, pomorskiej i przeworskiej. To dobry punkt wyjścia, żeby zrozumieć, że ten region miał swoją historię na długo przed powstaniem miasta.
Zrekonstruowane wnętrza pałacowe i pamiątki po Ostrowskich
Trzy pomieszczenia pałacu odtworzono w oryginalnym stylu: gabinet hrabiego Ostrowskiego, pokój dzienny oraz letni pokój widokowy. Meble i sprzęty reprezentują style second empire, biedermeier i wiktoriański.
Gabinet Antoniego Ostrowskiego to jeden z najciekawszych punktów zwiedzania. Wisi tam portret jego ojca Tomasza, są książki z rodzinnego księgozbioru oraz kopia aktu nadania Tomaszowowi praw miejskich z 1830 roku. To właśnie w takich pomieszczeniach hrabia planował rozwój swojej osady przemysłowej, sprowadzał tkaczy z Niemiec i budował od podstaw miasto.
Wśród eksponatów są też obrazy Antoniego Lubowieckiego, Kazimierza Sadłowskiego i Leonarda Chodźki. Dokumenty i portrety rodziny Ostrowskich dopełniają obrazu ludzi, którzy stworzyli Tomaszów Mazowiecki.
Niemiecki transporter opancerzony „Rosi”
W 1996 roku z dna Pilicy we wsi Brzustówek wydobyto niemiecki transporter opancerzony Sd.Kfz251/3-IV, któremu załoga nadała imię „Rosi”. Pojazd należał do 19 Dywizji Pancernej Wehrmachtu i zachował się w zaskakująco dobrym stanie. Po gruntownym remoncie został uruchomiony i trafił do zbiorów muzeum.
To rzadki eksponat – nie codziennie można zobaczyć pojazd wojskowy wyłowiony z rzeki po ponad pięćdziesięciu latach. Obecnie transporter jest w remoncie i niedostępny dla zwiedzających, ale warto zapytać pracowników muzeum o plany jego ponownej ekspozycji.
Antoni Ostrowski nie tylko założył miasto, ale też zorganizował agencję pośrednictwa pracy we Frankfurcie nad Menem, żeby sprowadzać do Tomaszowa wykwalifikowanych rzemieślników. W 1830 roku wydał tam anonimowo broszurę reklamową po niemiecku, zachęcającą do osiedlenia się w jego mieście.
Wystawy czasowe i wydarzenia
Rocznie muzeum organizuje około dziesięciu wystaw czasowych. Mogą to być ekspozycje poświęcone hafciarstwu, minerałom i skamielinom, maskom zapustnym czy innym tematom związanym z regionem i kulturą ludową. Warto sprawdzić aktualny program na stronie muzeum przed wizytą – czasem można trafić na coś zupełnie nieoczekiwanego.
W maju odbywa się Noc Muzeów, kiedy placówka jest otwarta do późnych godzin wieczornych. To dobra okazja, żeby zwiedzić pałac w innej atmosferze.
Dla kogo jest to muzeum
Muzeum sprawdzi się dla rodzin z dziećmi w wieku szkolnym – ekspozycja etnograficzna i transporter opancerzony potrafią zainteresować młodszych zwiedzających. Miłośnicy historii lokalnej znajdą tu sporo materiałów o rozwoju przemysłu włókienniczego i dziejach miasta. Osoby zainteresowane architekturą docenią sam pałac i jego wnętrza.
Nie jest to ogromne muzeum wymagające całego dnia. Spokojne zwiedzanie zajmuje około 1,5-2 godzin. Można połączyć wizytę z przechadzką po parku przy pałacu, który przeszedł rewitalizację.
Po upadku powstania listopadowego Antoni Ostrowski wyemigrował do Francji, gdzie zmarł w 1845 roku w majątku Les Madères koło Tours. Dopiero pod koniec XIX wieku jego prochy sprowadzono do rodzinnego majątku i pochowano w kościele w Ujeździe.
Informacje praktyczne – ceny, godziny otwarcia, dojazd
Muzeum jest czynne od wtorku do niedzieli w godzinach 10:00-15:45. W poniedziałki placówka jest zamknięta. Biuro muzeum działa od poniedziałku do piątku w godzinach 8:00-16:00.
Zwiedzanie możliwe jest indywidualnie lub z przewodnikiem. Warto wcześniej umówić się na oprowadzanie, jeśli zależy nam na głębszym poznaniu historii pałacu i zbiorów.
Muzeum znajduje się przy ulicy POW 11/15 w Tomaszowie Mazowieckim. Przy obiekcie jest parking. Budynek jest częściowo dostosowany do potrzeb osób niepełnosprawnych – warto wcześniej skontaktować się z muzeum, jeśli wymaga się szczególnych udogodnień.
Dojazd z Łodzi zajmuje około 40 minut samochodem, z Warszawy nieco ponad godzinę. Tomaszów Mazowiecki ma też połączenie kolejowe – z dworca do muzeum można dojść pieszo w kilkanaście minut.
Aktualne ceny biletów najlepiej sprawdzić na stronie internetowej muzeum lub pod numerem telefonu 44 724 48 48. Placówka oferuje bilety ulgowe i rodzinne.
Muzeum w Tomaszowie Mazowieckim oficjalnie nosi imię Antoniego hr. Ostrowskiego od 2007 roku, choć już wiosną 1945 roku krótko używano tej nazwy – zachowały się arkusze papieru listowego z firmowym nadrukiem.